Saç Dökülmesi ve Saç Hastalıklarına Genel Bir Bakış

Saç dökülmesi tıbbi adıyla alopesi, kökenini Antik Yunanca’da “tilki” anlamına gelen alopex kelimesinden almaktadır. Bu terim geçmişte tilkilerde görülen uyuz hastalığına bağlı tüy dökülmesinin insanlardaki saç kaybına benzetilmesi sonucu ortaya çıkmıştır.

Saç dökülmesi genetik yatkınlık, hormonal dengesizlikler, otoimmün hastalıklar, enfeksiyonlar, sistemik hastalıklar ve çevresel faktörler gibi çok sayıda nedene bağlı olarak gelişebilir. Bu nedenle etkili bir tedavi planı oluşturabilmek için saç dökülmesinin tipi ve altta yatan nedenin doğru şekilde belirlenmesi büyük önem taşır.

Her saç dökülmesi aynı değildir ve her saç dökülmesi saç ekimi gerektirmez. Doğru tanı gereksiz tedavilerin önüne geçer.

Saç Dökülmesinin Başlıca Türleri

Androjenetik Alopesi: Erkek ve kadın tipi saç dökülmesi

• Telogen Effluvium: Geçici ve yaygın saç dökülmesi
• Alopesi Areata: Otoimmün saç dökülmesi
• Enfeksiyonla İlişkili Saç Dökülmeleri: Tinea capitis, bakteriyel folikülitler
• Anagen Effluvium: Hızlı ve yaygın saç dökülmesi
• Sikatrisyel Alopesiler: LPP, FFA, DLE, FD
• Yapısal Saç Kılı Bozuklukları: Monilethrix, Pili torti, kimyasal/ısı/ mekanik travmalar
• Fiziksel ve Davranışsal Nedenler: Trikotillomani, Gevşek Anagen Sendromu

En sık androjenetik alopesi görülür. Telogen effluvium ve alopesi areata daha sonra gelir. Sikatrisyel ve yapısal bozukluklar nadirdir ama erken tanı önemlidir.

Androjenetik Alopesi (Erkek Tipi ve Kadın Tipi Saç Dökülmesi)

Androjenetik alopesi, genetik yatkınlık ve androjen duyarlılığı temelinde gelişen en sık görülen saç dökülmesi tipidir. Bu süreçte terminal saç telleri zamanla incelir, kısalır ve pigment kaybı göstererek vellus kıllarına dönüşmeye başlar. İlerleyen dönemlerde saç yoğunluğu belirgin şekilde azalır.

Araştırmalar androjenetik alopesinin Avrupa ve Afrika kökenli erişkin bireylerin yaklaşık %50’sini etkilediğini göstermektedir. Asya kökenli kişilerde ise görülme sıklığı daha düşüktür.

Erkeklerde: Şakaklarda incelme, ön saç çizgisinde gerileme, tepe bölgesinde açıklık. Norwood–Hamilton sınıflandırması kullanılır.

Kadınlarda: Tepe bölgesinde saç incelmesi, saç ayrım çizgisi belirginleşir. Ön saç çizgisi çoğunlukla korunur. Hastalığın şiddeti genellikle Ludwig ölçeği ile sınıflandırılır.

Alopesi Areata (Otoimmün Saç Dökülmesi)

Alopesi areata, bağışıklık sisteminin saç köklerine saldırması sonucu gelişen otoimmün ve skarlaşma yapmayan bir saç dökülmesi hastalığıdır. Genellikle ani başlayan, yuvarlak veya oval saç dökülmesi alanları ile kendini gösterir.

• En sık saçlı deride görülmekle birlikte kaşlar, kirpikler, sakal ve vücut kılları da etkilenebilir. Erkeklerde sakal tutulumu sık rastlanan bir bulgudur.
• Hastalığın en belirgin özelliklerinden biri saç tellerinin ünlem işareti (!) görünümünde olmasıdır.
• Yeniden çıkan saçlar başlangıçta beyaz veya açık renkli olabilir ve zamanla normal rengine döner.

Alopesi areata genellikle kalıcı saç kaybına yol açmaz. Tedavi hastalığın yaygınlığına göre planlanır. Hafif vakalarda topikal kortikosteroidler, yaygın olgularda ise sistemik tedaviler ve JAK inhibitörleri kullanılabilir.

Bazı hastalarda atopik hastalıklar veya otoimmün tiroid hastalıkları eşlik edebilir. Çoğu vakada ek bir hastalık saptanmaz. Klinik şüphe yoksa rutin tarama genellikle gerekli değildir.

Telogen Effluvium (Geçici ve Yaygın Saç Dökülmesi)

Telogen effluvium, saçların normal büyüme döngüsünden dinlenme (telogen) fazına geçmesi sonucu ortaya çıkan geçici ve yaygın bir saç dökülmesidir.

• Genellikle ani başlangıçlıdır ve saçlar birkaç ay içinde yeniden çıkar.
• Sık tetikleyici faktörler ateşli hastalıklar, cerrahi, stres, dengesiz diyet, gebelik sonrası hormon değişiklikleri, bazı ilaçlar.

Saç çekme testi ve bazı laboratuvar tetkikleri (tiroid fonksiyonları, tam kan sayımı, ferritin düzeyi) ile altta yatan nedenler araştırılır.

Telogen effluvium genellikle geri dönüşlüdür. Tetikleyici faktör ortadan kaldırıldığında saçlar normal yoğunluğuna kavuşur.

Enfeksiyonla İlişkili Saç Dökülmeleri

Saçlı deride gelişen enfeksiyonlar da saç dökülmesine neden olabilir. En sık karşılaşılanlar:

• Tinea capitis (fungal enfeksiyonlar)
• Bakteriyel folikülitler

Tinea capitis özellikle çocuklarda yaygındır. İnflamatuar formlar (kerion), saç foliküllerinde hasara ve kalıcı saç kaybına yol açabilir. Tanı mikroskobik inceleme ve kültür ile konur. Tedavi nedene göre oral antifungal veya antibiyotik ilaçlarla yapılır.

Anagen Effluvium (Hızlı ve Yaygın Saç Dökülmesi)

Anagen effluvium, saçların büyüme fazındayken (anagen) hızla dökülmesidir. Genellikle kemoterapi, radyoterapi veya bazı toksik ilaçlar sonucu ortaya çıkar.

• Saç kaybı genellikle tedavi başladıktan 1–2 hafta içinde başlar
• Çoğu vakada saç folikülleri zarar görmez, dökülme kalıcı değildir
• Etken ortadan kalkınca saçlar yeniden uzamaya başlar

Hızlı ve yaygın saç dökülmesi nedeniyle hastalarda stres yaratabilir. Destekleyici bakım ve doktor takibi önemlidir.

Konjenital Hipotrikoz (Doğumsal Saç Azlığı)

• Doğumdan itibaren saç yoğunluğu azdır.
• Genetik faktörler saç foliküllerinin normal gelişimini etkiler. Saçlar genellikle ince, seyrek ve kısa olur.
• Bazı vakalarda ergenlikte düzelebilir, bazıları ise kalıcıdır.

Nadiren görülen bu durumun ayırıcı tanısı ve dermatolog kontrolü önemlidir.

Hipertrikoz (Aşırı Kıl Büyümesi) ve Hirsutismus

• Hipertrikoz: Androjen bağımsız aşırı kıllanma
• Hirsutismus: Androjen duyarlı bölgelerde erkek tipi kıllanma

Sikatrisyel (Skarlaşma) Alopesiler

Sikatrisyel alopesiler, saç foliküllerinin kalıcı olarak hasar görmesi ve yerini skar dokusuna bırakmasıyla ortaya çıkan nadir hastalıklardır. Bu nedenle yeniden saç çıkışı genellikle mümkün değildir. Bu nedenle yeniden saç çıkışı genellikle mümkün değildir.

• Liken planopilaris (LPP): Düzensiz saç kaybı, yanma/kaşıntı
• Frontal fibrozan alopesi (FFA): Ön saç çizgisi ve kaş kaybı, postmenopozal kadınlarda
• Diskoid lupus eritematozus (DLE): Kırmızı, pullu lezyonlar → skarlaşma
• Folliculitis decalvans (FD): Püstül ve kabuklanma ile ilerleyici saç kaybı

Inflamasyonu kontrol altına almak saç foliküllerini yeniden çıkarmasa da ilerlemeyi durdurabilir.

Yapısal Saç Kılı Bozuklukları (Şaft Bozuklukları)

• Monilethrix: Saç telinde boncuk dizisi görünümü, kırılgan saçlar.
• Pili Torti: Saç telinin dönmesi, kırılganlık.
• Edinsel etkiler: Kimyasal işlemler, aşırı ısı ve mekanik travmalar saçın kırılmasına neden olur.

Kimyasal ve ısı işlemlerini sınırlamak, düzenli nemlendirme ve saç bakımı ile önlem alınabilir.

Fiziksel ve Davranışsal Saç Bozuklukları

• Trikotillomani: Kişinin kendi saçını çekmesiyle oluşan kompulsif dökülme. Düzensiz saç kaybı ve farklı uzunluklarda kırık saçlar görülür.
• Gevşek Anagen Sendromu (LAS): Saç telleri folikülde yeterince tutunamaz. Genellikle çocuklukta görülür ve yaşla düzelebilir.

Erken tanı ve dermatolojik değerlendirme sayesinde saç hastalıklarının ilerlemesi yavaşlatılabilir, saç kaybı kontrol altına alınarak saçın korunması için gerekli önlemler alınabilir. Bu süreçte doğru teşhis ve tedavi planı için mutlaka dermatoloğunuza danışmanız önerilir.